Hôm
nay là một ngày khá đặc biệt, và là một trong số ít ngày mình được trở về nhà sớm
hơn thường lệ. Ngày công ty tuyên bố phá sản. Chưa bao giờ mình ở trong
hoàn cảnh này và có lẽ cũng chưa chuẩn bị tinh thần cho ngày này đến nhanh như
thế. Ngồi trên xe buýt về mà cảm giác khó tả, tâm trạng miên man, với nhiều cảm
xúc lẫn lộn, buồn, giận, thương, trông chờ ngày mai. Mọi việc diễn ra nhanh
chóng ngoài sức tưởng tượng.
Cuộc
khủng hoảng tín dụng thật là kinh khủng và dai dẳng. Suốt từ 2007 đến nay, thị
trường tài chính luôn bị đe dọa bởi đám mây khủng hoảng tín dụng dẫn
đến sụt giảm giáchứng khoán toàn cầu. Hàng loạt ngân hàng đầu tư
lần lượt công bố các khoản lỗ khổng lồ. UBS, Merrill Lynch, Citi, Bear
Stearns, Lehman và hàng loạt tên tuổi khác đều không nằm ngoài vòng xoáy khủng
hoảng. Đã bao lần các chuyên gia phân tích dự đoán cuộc khủng hoảng đã qua, thị
trường chứng khoán đã chạm đáy. Mình cũng đã muốn tin như thế nhưng rồi
đáy sau lại sâu hơn đáy trước. Bear Stearns chết vào tháng 3 tưởng như đã đặt dấu
chấm cho một trong những cuộc khủng hoảng tồi tệ nhất trong lịch sử tài
chính.
Lehman
với thế mạnh trong lĩnh vực chứng khoán bất động sản được cho rằng sẽ
chịu tổn thất lớn từ cuộc khủng hoảng tín dụng này. Song với kết quả kinh doanh
2007 khả quan, nhiều người kể cả mình đã tin rằng Lehman có thể vượt qua cơn
bão này. Nhưng sự tồi tệ lại đến vào năm 2008 khi lần đầu tiên ngân hàng này
báo cáo lỗ 2,8 tỷ $ trong Q2 và phải huy động thêm 6 tỷ vốn. Cổ phiếu Lehman đã
giảm từ đỉnh $80 vào năm 2007 xuống $15 trong một thời gian ngắn, thấp hơn nhiều
so với giá trị sổ sách khoảng 30 $/ cổ phiếu.
Mới
chỉ đầu tuần trước khi thị trường đồn đoán Lehman sẽ lỗ khoảng 4 tỷ $ trong Q3,
giá cổ phiếu đã sụt không phanh. Thực tế Lehman có hàng tuần để đàm phán với
KDB nhằm đưa ra được một kế hoạch tăng vốn trước khi thông báo kết quả Q3.
Nhưng rồi mọi nỗ lực đàm phán đi vào bế tắc. Có lẽ lúc đó Ban lãnh đạo Lehman vẫn
chưa thể nhận thức được mức nghiêm trọng của vấn đề. Thị trường đã phản ứng
tiêu cực làm cho giá cổ phiếu giảm 45% trong ngày thứ 3 còn $7,79. Ban điều
hành nhanh chóng thay đổi kế hoạch công bố kết quả Q3 sớm hơn 1 tuần từ 17/9
lên 10/9 nhằm ổn định tâm lý thị trường. Một kết quả thực tế sát với dự đoán thị
trường Q3 lỗ $3,9 tỷ. Tổng số dự phòng giảm giá lũy kế cho danh mục đầu tư liên
quan đến bất động sản lên tới $8 tỷ. Với một danh mục bất động sản rủi ro lên tới
60 tỷ, chiếm 10% tổng tài sản và gấp 3 số vốn chủ sở hữu, cùng với một kế hoạch
tái cơ cấu trên giấy thiếu tính khả thi, giá cổ phiếu đã giảm tiếp
còn $7,25 vào ngày thứ 4.
Điều
tồi tệ thực sự đến vào ngày thứ 5 khi giá cổ phiếu tiếp tục rớt 43% còn $4,22.
Việc Moody’s đe dọa hạ định mức tín nhiệm của Lehman đã xóa đi mọi nỗ
lực cứu chữa. Việc hạ mức tín nhiệm đồng nghĩa với việc phải thực hiện các
"margin call" tăng tài sản đảm bảo cho các giao dịch với khách hàng.
Đấy là chưa nói các khách hàng sẽ hạ hạn mức giao dịch với Lehman và chi phí
huy động vốn tăng cao. Để đáp ứng margin call thì Lehman sẽ phải đặt thêm tài sản
đảm bảo lên đến khoảng 3 tỷ USD. Điều này có lẽ là qua xa xỉ với Lehman tại thời
điểm hiện nay. Mặc dù khả năng thanh khoản của Lehman được đánh giá
là khá tốt song với các khoản lỗ ngày càng tăng từ danh mục đầu tư liên quan tới
bất động sản, việc huy động vốn mới gần như không thể thì sớm muộn Lehman cũng
rơi vào rủi ro thanh khoản nếu không có giải pháp chiến lược kịp thời.
Nửa
đầu tuần trước mặc dù luôn được cập nhật thông tin nhưng mình và các đồng nghiệp
vẫn nghĩ vấn đề là bình thường và có thể giải quyết thông qua M&A.
Lịch sử nước Mỹ chưa để một ngân hàng đầu tư như Lehman phá sản. Hậu
quả sẽ vô cùng nặng nề. Ai cũng nghĩ như vậy và cho rằng CEO đang tạo áp lực
cho FED phải cung cấp vốn giải cứu Lehman.
Nhưng
kể từ thứ 5, tâm lý mọi người bắt đầu phân tán và lo ngại. Bắt đầu một ngày mới
luôn là cập nhật thông tin trên internet và giám đốc chi nhánh thông báo tình
hình. Ngày thứ 6 giá cổ phiếu giảm tiếp xuống $3,56 cho thấy tình hình nguy kịch
của vấn đề. Mọi người bắt đầu được chuẩn bị tinh thần. Mặc dù vậy mọi việc vẫn
diễn ra bình thường, các công việc cho tuần sau vẫn được xếp đặt. Tất cả trông
chờ vào điều kỳ diệu cuối tuần khi thông tin BOA và Barclays sẽ đàm phán mua
Lehman. Ông sếp mình còn nói tốt ra thì sẽ làm cho BOA mà tồi nhất thì sẽ làm
cho Barclays.
Cuối
tuần trôi đi nhanh chóng. Các quan chức của FED và Bộ tài chính Mỹ
cùng các CEO phố Wall được triệu tập tới làm việc liên tục không nghỉ. Đến đêm
thứ 7 số phận Lehman được định đoạt khi cả BOA và Barclays đều không
tìm được tiếng nói chung với Lehman và Chính Phủ. Các bên mua đặt điều kiện
Chính Phủ phải bảo trợ cho các khoản lỗ từ việc mua danh mục rủi ro của Lehman,
và điều này là không thể được.
Phải
nói rằng Chính phủ đặt trong tình trạng tiến thoái lưỡng man khi họ không thể
làm gì được. Mới tháng 3, họ tung ra 29 tỷ $ giải cứu Bears. Tuần trước họ mua
lại Freddie Mac và Fannie Mae, 2 tập đoàn cho vay bất động sản lớn nhất của
Mỹ và cũng là đứa con của họ. Cổ phiếu 2 công ty này rớt còn 70 -75 cent và
Chính phủ sẽ phải bơn hàng trăm tỷ. Trong khi đó vẫn đề lúc này không chỉ có
Lehman mà còn hàng loạt tập đoàn tài chính đang chết lâm sàng. ML,
AIG và Washington Mutual đều đang nguy kịch. Các anh hùng khác trên phố Wall đều
đang bị thương nặng và lo hàn gắn vết thương của chính họ. Vấn đề giải cứu của
Chính phủ không những đặt ra vấn đề "moral hazard" (tức là khuyến
khích các công ty tăng cường các hoạt động rủi ro) mà trong lúc này khi cuộc bầu
cử nước Mỹ đến gần thì điều đó càng nghiêm trọng. Đảng Dân Chủ đã gây áp lực đối
với Đảng Cộng Hòa về việc lấy tiền thuế của dân đi giải cứu các công
ty tài chính. Chính vì thế Chính phủ cũng lực bất tòng tâm.
Với
việc đàm phán cứu Lehman đi vào ngõ cụt, BOA được lệnh giải cứu ML và cuộc đàm
phán lịch sử mua một ngân hàng đầu tư lớn thứ 3 phố Wall chỉ diễn ra
trong ngày chủ nhật với mức giá $29 / cổ phiếu, cao hơn giá đóng cửa thứ 6 tới
70%. Phải nói CEO của ML rất tỉnh táo và nhanh chóng kết thúc được đàm phán một
cách thành công. Về phương diện này, Ban lãnh đạo của Lehman thật có lỗi với
hàng ngàn cổ đông và nhân viên.
Trở
lại chuyện Lehman, đêm qua mình cũng không ngủ được. Tìm thông tin trên mạng rồi
đi ngủ lại suy nghĩ miên man. Mình mơ Lehman phá sản nhưng khi tỉnh dậy chỉ đủ
thời gian đến văn phòng bắt đầu một ngày đầu tuần bình thường. Việc đầu tiên là
tìm thông tin và bắt đầu xuất hiện tin đồn phá sản.
9.15
a.m. Giám đốc chi nhánh triệu tập cuộc họp khẩn thông báo tình hình và chuẩn bị
tinh thần cho anh em. Mặt Ông hôm nay trông buồn và nghiêm trọng cho thấy chuyện
chẳng lành. Khổ nổi hôm nay lại ngày nghỉ ở Tokyo và Hồng Kông. Trong khi đó
NewYork còn đang là buổi tối chủ nhật. Việc xác nhận thông tin là rất khó khăn.
Không khí yên ắng bao trùm. Mọi người kiểm tra qua hộp thư email rồi bán tán
nhau. Các nhóm to, nhỏ vào phòng họp rồi đi ra, đi vào với các tâm trạng khác
nhau. Nhìn vào chat nội bộ thấy mấy đồng nghiệp bên Mỹ vẫn sáng đèn vào tối chủ
nhật, mình gửi chat hỏi thăm tình hình nhưng không nhận được hồi âm. Mình chạy
sang bên sàn trading hỏi thăm tình hình. Thấy nói các đối tác đã ngừng giao dịch
với Lehman rồi. Các trader không được thực hiện giao dịch mới mà chỉ được phép
unwind các position hiện tại. Một người nói các đồng nghiệp bên Mỹ đang đến văn
phòng dọn đồ. Mọi việc đã an bài. Mọi người bỏ hết công việc chạy ra quán bia
nhậu nhẹt, hàn huyên. Câu hỏi đầu tiên ai cũng quan tâm là "Bạn có đang
mua nhà trả góp không?" Có lẽ ở nước ngoài người ta sợ nhất khi mất việc
là phải trả tiền vay mua nhà. Điều đó cho thấy họ rất lo mất việc.
2
p.m. Công ty mua bia lên văn phòng làm một bữa tiệc chia tay đơn giản nhưng cảm
động. Mọi thứ diễn ra hết sức chóng vánh. Không có nhiều phát biểu bởi lúc này
công ty như rắn mất đầu. Các bác sếp chi nhánh cũng không thực sự điều gì đang
xảy ra với các bác.
Những
phút sau đó là việc mọi chìm xuống. Mình nhận được thư chia tay của các bạn văn
phòng khác. Mặc dù chưa có thông tin chính thức nhưng mình cũng viết thư chia
tay mọi người các văn phòng khác nhau. Mọi người đóng gói và chuẩn bị ra về không
biết ngày mai có cần đến văn phòng nữa hay không. Vào đọc báo nhìn cảnh một số
đồng nghiệp ở New York chào nhau ra về, đeo ba lô với màu xanh truyền thống của
Lehman thật cảm động.
3
p.m. Chính thức có thông tin công ty sẽ nộp đơn phá sản theo Chương 11 Luật phá
sản của Mỹ, đánh dấu sự sụp đổ của một định chế tài chính 158
năm tuổi, một sự kiện chấn động giới tài chính toàn cầu. Máu đã chảy
lênh láng trên phố Wall. Với mức vốn hoá gần 50 tỷ vào lúc đỉnh cao 2007, bây
giờ Lehman đáng giá số 0. Mới tháng trước, các nhà đầu tư còn tự tin đóng thêm
6 tỷ $ vốn vào công ty bây giờ thành tay trắng. Thật không thể tin trong một
ngày, 2 trong top 4 ngân hàng đầu tư phố Wall bị xoá sổ. Trong 6
tháng, 3 trong số top 5 bị xoá sổ. Đây sẽ là một ngày trọng đại trong lịch sử của
phố Wall và ngànhtài chính toàn cầu.
Chỉ
sáng mai thôi khi các đồng nghiệp New York, London, Tokyo, Hồng Kông đến văn
phòng sau ngày cuối tuần nghỉ, họ sẽ là người mất việc làm. 26 ngàn con người bị
thất nghiệp trong lúc thị trường tài chính khủng hoảng. Cùng một lúc
hàng ngàn chuyên viêntài chính đi xin việc tại các trung tâm tài
chính thật không dễ dàng. Sau lưng họ còn là gia đình, còn tiền nhà trả
góp. Giá cổ phiếu sẽ giảm về con số 0, các cổ đông sẽ trắng tay. Các đối tác sẽ
có thể không thu hồi được tài sản từ Lehman. Hàng loạt các model, phần mềm, các
hệ thống phức tạp và cả một thương hiệu tạo dựng được sau 158 năm sẽ
về số 0 tròn trĩnh. Hậu quả thật là khốc liệt.
Mình
cũng mới gắn bó với Lehman được 3 năm một khoảng thời gian chưa phải là dài so
với quãng thời gian đi làm của mình song Lehman đã để lại cho mình nhiều kỷ niệm.
Một công ty với truyền thống văn hoá "One Firm" đã tạo nên sự gắn kết
con người tại các văn phòng khác nhau thành một thực thể thống nhất. Chính cái
văn hoá doanh nghiệp đã giúp Lehman cùng nhau vượt qua bao nhiêu cuộc khủng hoảng tài
chính toàn cầu và trở thành một trong những đế chế già tuổi nhất trên phố
Wall. Sự ra đi đường đột thật quá sức tưởng tượng của mỗi nhân viên. Tại thời
khắc chia tay, mọi thứ trở nên thân thương và quen thuộc lạ thường. Đúng là
"Khi ta ở đất là nơi ta ở, khi ta đi đất bỗng hoá tâm hồn".
Vừa
buồn, vừa giận mà thương CEO Dick Fuld. Ông ấy đã gắn bó 2/3 quãng đời để xây dựng
Lehman thành một ngân hàng đầu tư thứ 3 phố Wall với nhiều thành tích
đáng nể. Ông đã không đủ nhanh nhậy để có thể kết thúc đám phán cứu được
Lehman, thành quả của Ông sau 4 thập kỷ gắn bó. Ông sẽ về hưu ở tuổi 62 cùng nắm
cổ phiếu không còn giá trị, nhưng hãy nhìn 26 ngàn con người đã cùng Ông làm
nên thương hiệu Lehman. Hãy nhìn các cổ đông và khách hàng. Hãy nhìn
những tài sản vô hình của công ty. Chẳng nhẽ không còn giải pháp nào tốt hơn
cách Ông đã chọn hoặc không còn sự lựa chọn?
Chúc
Ông và các đồng nghiệp những điều tốt lành nhất ở phía trước. Cuộc sống là như
thế!
Mạc Quang Huy - Sydney 15/09/2008
